Terug naar overzicht

Aha, een rat!

Zonder uitzondering vinden ratten hun streken de normaalste zaak van de wereld. En het ergste: door hun gedrag zien ze inderdaad alleen maar ratten om zich heen. Ratten hebben natuurlijk zo hun beweegredenen en verklaringen waarom ze rat zijn. Maar zou je niet liever een rattenvanger zijn?

 Mensen zijn toch niet te vertrouwen…

Er zijn weinig ratten die er uit volle overtuiging voor hebben gekozen rat te worden (‘het is fijn een rat te zijn’). De meeste ratten zijn rat geworden vanuit een overlevingsstrategie: ‘Er zijn zoveel ratten om mij heen, dan kan ik het beter zelf ook maar zijn’.

Veel mensen hebben het gevoel te moeten kiezen tussen oprecht zijn, maar dan wel belazerd te worden, of rattig zijn en zo je doelen te bereiken: If you can’t beat them, join them. In een training voor een groep starters in een ambtelijke organisatie legden we dit dilemma aan de cursisten als stelling voor: ‘Zonder rattenstreken maak je geen carrière’. De helft van de jonge, frisse starters was het er zonder meer mee eens!

De reden hiervoor? Veel mensen baseren zich op een ‘gevoel’ dat ze wel belazerd zullen worden. Niet dat ze zo vaak belazerd zijn, maar je weet nooit. En na een beetje doorvragen komt altijd de volgende redenering naar boven: ‘Je weet nooit zeker of iemand te vertrouwen is, dus kun je zelf ook maar beter geen vertrouwen geven’. Conclusie: ik word een rat.

 Ja, maar…iedereen gaat toch voor zijn eigen belang!

En toch zijn er mensen die zich elke keer weer op het standpunt stellen dat je anderen gewoon niet kunt vertrouwen. Economen hebben er nogal last van. Zij verdedigen het standpunt dat ‘iedereen altijd voor zijn eigen belang gaat’. Flauwekul natuurlijk: ze zien gewoon wat ze willen zien.  Maar belangrijker nog: er hangt een groot risico aan deze redenering. Wie zich rattig gaat gedragen omdat iedereen zich rattig zou gedragen, krijgt nog gelijk ook! Als je namelijk besluit rat te worden, zals je merken dat je steeds meer ratten om je heen gaat vinden. Er voltrekt zich een self-fulfilling prophecy. Deze conclusie baseren we wederom op wetenschappelijk onderzoek.

De vraag of je je rattenvangend (ook wel ‘coöperatief’ of ‘meewerkend’) of rattig (ook wel ‘competitief’ of ‘tegenwerkend’) moet opstellen, heeft namelijk veel wetenschappers beziggehouden. Wat is nu de beste keuze? Om die vraag te beantwoorden, organiseerde de wetenschapper Robert Axelrod in 1981 een competitie om uit te vinden welk gedrag het optimale resultaat op zou leveren. Er kwamen meer dan 200 inzendingen, waarvan de meeste complexe computersimulaties waaraan een normaal mens geen touw meer kon vastknopen. Winnaar van de wedstrijd werd het meest eenvoudige model, genaamd tit for tat.

De tit for tat–strategie houdt in dat je je constant coöperatief opstelt, en vervolgens het gedrag van de ander kopieert. Je start dus vol vertrouwen, en stelt je pas tegenwerkend op als de ander dit gedrag vertoont. Je straft de ander als het ware pas als hij je heeft gestraft, niet bij voorbaat al. En wat blijkt? Als iemand zich meewerkend opstelt, is de kans het grootste dat de ander dat ook doet. Daar staat tegenover dat als iemand zich competitief opstelt, de ander dit ook sneller zal doen. En belangrijk is ook dat je je na het straffen van de rat weer meewerkend opstelt: blijf niet hangen in je woede, maar begin steeds weer met een schone lei.

Kortom: hoe groter het rattengedrag dat je zelf vertoont, hoe groter het rattengedrag dat jij bij de ander uitlokt. Vandaar de conclusie dat wie besluit rat te worden, ook steeds meer ratten op zijn pad zal vinden. De meest effectieve manier om een rat te bestrijden, is dus in elk geval niet er zelf een te worden!

Waar komt dit gedrag uit voort?

Ratten worden vaak geboren uit een situatie van schrijnende machteloosheid: vanuit een gevoel niet gehoord te worden, geen invloed te hebben of geen waardering te krijgen. Er speelt echter nog een factor een rol. Veel ratten zijn rat omdat ze botweg de gelegenheid krijgen. Denk hierbij bijvoorbeeld ook aan rattengedrag in een relatie: vreemdgaan. Toen voormalig Amerikaans president Bill Clinton bij de presentatie van zijn biografie ‘My Life’ in 2004 gevraagd werd naar zijn motivatie voor zijn sexuele escapades met stagiaire Monica Lewinsky, antwoordde hij: ‘I did it for the worst possible reason. I did it because I could.’ En daar, beste lezer, ligt de taak voor de rattenvanger. Een rattenvanger is geen Don Quichote die ten strijde trekt tegen het onrecht in de wereld. Het is geen therapeut die ratten tot inkeer wil brengen. Nee, een rattenvanger is iemand die ervoor zorgt dat ratten en hun gedrag geen kans meer maken. Rattenvangers hebben de vrijheid om met open vizier te werken. Zij hoeven nooit te vrezen voor ‘je mond voorbij praten’ en slapen rustig. De keuze is aan jou.

Wij dagen je in elk geval uit je rattenstreken te beëindigen en je, conform de tit for tat-strategie, coöperatief op te stellen, totdat de ander rattig begint te worden. Op dat moment mag je je coöperatief- zijn opgeven en frontaal in de aanval gaan om de rat elimineren! Dan begint, kortom, de echte uitdaging: het rattenvangen. Maar…ben je daartoe eigenlijk wel bereid? Heb je alles daarvoor in huis?

Benieuwd wat je zoal kunt doen om rattengedrag te elimineren en het weer over de inhoud te hebben? Dan zie ik  je graag bij onze workshop ‘Hoe vang ik een rat’ op 8 februari te Utrecht.

Met vriendelijke groet,

Peter van der Geer.